Van Jutphaas, Vreeswijk en het Gein tot Nieuwegein

Dorpsstraat, Vreeswijk (rond 1920)

Jutphaas is ontstaan als ontginnersdorp, waarvan de kern zich verplaatst heeft van het Kerkveld naar de Vaartse Rijn. Vreeswijk en het Gein zijn te kenmerken als respectievelijk sluis -en tolhavendorp. Beiden zijn nederzettingen aan rivierhavens geweest. Oorspronkelijk bestond Jutphaas uit de dorpen Nedereind, Overeind en het dorpje Rijnhuizen. Na de opheffing van het Gein in 1798 kwam het grondgebied bij de nieuwe gemeente Jutphaas. Deze gemeente kende zijn grootste omvang tussen de jaren 1812-1818, toen Oudenrijn, Papendorp, Galecop, West -en Oostraven en Heicop erbij hoorden. De huidige gemeente Nieuwegein omvat naast de genoemde dorpen delen van de voormalige dorpen Galecop, West -en Oostraven en Wulven. De grenzen van Vreeswijk zijn tot de samenvoeging in 1971 ongewijzigd gebleven. ‘Nieuwegein’ is een geconstrueerde naam, die bij de samenvoeging in 1971 aan de gemeente is gegeven. Het is een neologisme, ontleend aan de voormalige burcht Oudegein, dat op de grens van de dorpen het Gein, Vreeswijk en Jutphaas was gelegen. Om het nieuwe karakter van de gemeente te laten versmelten met de historie, is ‘Nieuwegein’ bedacht.

Wapens

Wapen van Nieuwegein

Zowel aan Jutphaas als aan Vreeswijk zijn in de negentiende eeuw een wapen toegekend. Bij Koninklijk Besluit van 4 maart 1972 is aan de gemeente Nieuwegein een geheel nieuw gemeentewapen toegekend waarin water (Lek, Vaartse Rijn, Amsterdam-Rijnkanaal) met een gestileerd burcht (Oudegein) is gecombineerd. De officiële omschrijving van dat wapen, luidt als volgt:

‘Doorsneden: in keel drie gekanteelde torens van zilver, verlicht van sabel, de middelste hoger en breder dan de twee andere, verbonden door gekanteelde muren van zilver. Golvend gedwarsbalkt van zilver en azuur van acht stukken. Het schil bedekt met een gouden kroon van drie bladeren en twee parelen.’

Het wapen is afgeleid van zegels van de stad Geyn. De burcht stond op die zegels, net als het wapen van de ridderhofstad Oudegein. Daarop waren de kroon en de golven te zien.

Ontstaan van het landschap

Fort Vreeswijk

Het grondgebied van Nieuwegein is bij uitstek een door de rivieren (Neder)Rijn-Lek en IJssel gevormd landschap. Het gebied maakt onderdeel uit van het Krommerijngebied, een vlak rivierenlandschap gevormd door de Rijn. De eerste archeologische bewijzen voor bewoning zijn gevonden in de Nedereindse Plas (nu grondgebied van Utrecht) en dateren uit de Midden-Oude Steentijd. materiaal uit de Bronstijd is schaars. Uit de late IJzertijd en / of Romeinse tijd zijn meerdere nederzettingen gevonden, die enkele eeuwen hebben bestaan. De dorpen waren uiterst klein. In de Romeinse tijd behoorde het gebied officieel tot de Romeinse provincie Neder-Germanië, die in het noorden werd afgesloten door de ‘limes’, de riviergrens waarlangs Romeinse forten werden gebouwd.