Ontstaan in de Tachtigjarige Oorlog

Dit conflict liep uit op een opstand, die overging in de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648). In deze Tachtigjarige Oorlog of Opstand ontstond de Republiek. In 1576 werd in Gent de basis gelegd voor een gezamenlijk leger om de Spaanse troepen van de centrale overheid te verjagen. De opmars van de Spaanse troepen in de jaren 1578-1592 maakte dat de Zuid-Nederlandse gewesten zich weer schikten onder het Spaanse gezag. Het Staatse leger werd daardoor de strijdmacht van de noordelijke gewesten, die weerstand bleven bieden tegen Spanje. Er werd een beroepsleger ingesteld, het wapenarsenaal werd gestandaardiseerd en fortificaties werden aangelegd. Veel steden kregen nieuwe vestingwerken.

Gewest Holland als dé motor

In theorie hadden de Nederlanden zich in de Republiek verenigd als gelijkwaardige gewesten met een gezamenlijke defensie en belastingen voor deze defensie, een gezamenlijk buitenlands beleid en andere zaken, maar in de praktijk was het gewest Holland dé motor en leider van de Republiek met veruit de meeste inwoners, financiële middelen en vormen van bedrijvigheid. De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden (1588-1795) speelde ruim twee eeuwen mee op het toneel van de Europese staten. In de 17e eeuw speelde zij zelfs een hoofdrol, want hoewel het grondgebied nooit groot was, had zij een grootschalige visserij en een wereldomvattend handelsstelsel opgebouwd. Een enorm scheepvaartbedrijf en een hoog ontwikkelde aanleverings- en verwerkingsnijverheid hingen hiermee samen. Zonder strijd en conflicten kon een dergelijke vooraanstaande positie niet bereikt worden en/of gehandhaafd blijven. Naast een formidabele zeemacht had de Republiek in de loop van de Opstand aan de buitengrenzen daarom een gordel van versterkte steden en forten met permanente garnizoenen uitgebouwd.